Çankırı’nın tozu ve tuzu: yerin 150 metre altındaki şehir

Markanın sloganı “Tozu, Tuzu, Şimdi de Gazozu”. İlk iki kelime bir söz oyunu değil, tarif: Çankırı gerçekten tuzun şehri ve o tuz yerin epeyce altında duruyor.

Yer Altı Tuz Şehri

Çankırı merkeze bağlı Balıbağı köyü sınırlarında, şehir merkezine 18 kilometre uzaklıkta bir kaya tuzu işletmesi var. Yerin 150 metre altındaki galeriler, yıllar içinde tuz çıkarıldıkça genişledi ve arkalarında büyük bir boşluk bıraktı. Bugün bu boşluğun turizme açılan bölümü 18.000 metrekare; mağara içindeki toplam yol uzunluğu ise 23 kilometreyi buluyor.

Galeriler kamyon ve iş makinesi girip çıkacak genişlikte açılmış; içeride cadde isimleri ve yön tabelaları var. “Şehir” benzetmesi süsleme değil, mekânın kendi ölçeğinden geliyor. Boşalan galeriler 2013’te İl Özel İdaresi’ne, 2017’de Çankırı Belediyesi’ne devredildi; temizlik ve aydınlatma çalışmasının ardından ziyarete açıldı. Belediye verilerine göre aylık ziyaretçi sayısı on bini aşıyor.

Rakamlarla tuz

• Kaya tuzunun çıktığı jeolojik birim 37–24 milyon yıl yaşında; tuz katmanının kalınlığı 200–300 metre.
• İşletmede günlük üretim yaklaşık 1.500 ton.
• Rezervin Türkiye’nin kaya tuzu ihtiyacını yaklaşık 400 yıl karşılayabileceği belirtiliyor.
• İşletme yılda ortalama bir kilometre ilerliyor; yani mağara her yıl biraz daha büyüyor.

Ne kadar eski

Coğrafi işaret tescil dosyasının özetinde Çankırı Kaya Tuzu’nun geçmişinin Hititler dönemine dayandığı belirtiliyor; işletme yetkilileri de arkeolojik verilerin bölgede yaklaşık beş bin yıllık bir üretimi işaret ettiğini söylüyor. Bu ifadeleri olduğu gibi aktarıyoruz: kaynaklarda böyle geçiyor, ama kesin bir kanıt zinciri sunulmuş değil. Kesin olan şu ki tuz, bu şehrin ekonomisinde çok uzun süredir var ve şehrin adı geçtiğinde ilk akla gelen şeylerden biri.

Mağaranın etrafında dolaşan anlatılardan biri de yaklaşık iki yüz yıl önce tuz yatağına düşen ve tuzun etkisiyle bozulmadan kaldığı söylenen bir eşeğin hikâyesi. Bunu bir folklor olarak aktarıyoruz; resmî kurum kaynaklarında yer almıyor. Yine de mağaranın insanların zihninde nasıl bir yer tuttuğunu iyi anlatıyor.

Tescilli bir coğrafya ürünü

“Çankırı Kaya Tuzu”, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 6 Haziran 2023’te menşe adı olarak tescillendi; başvuru 6 Kasım 2017’de yapılmıştı, tescil numarası 1377. Menşe adı, coğrafi işaret türleri arasındaki en güçlü koruma kategorisi: ürünün bütün üretim aşamalarının o coğrafyada gerçekleşmesi gerekir. Tescilin sahibi Çankırı Belediyesi’dir.

Burada bir netlik: bu tescil tuza aittir, gazoza değil. Çankırı Gazozu coğrafi işaret amblemi kullanmaz. Tuzdan söz etmemizin sebebi şehrin kimliği; ürünümüzün bileşimi değil.

Toz kötü bir kelime mi

Yörede söylenegelen sözün ilk iki kelimesi “tozu, tuzu”. Toz, Çankırı için genellikle bozkırın ve kuru yazın çağrışımıdır. Ama şehrin jeolojisi düşünüldüğünde ikinci bir okuması var: tuz tozu. Şehir merkezinden geçen 96 kilometre uzunluğundaki Acıçay bile adını bu jeolojiden alıyor. Suyu tuzlu olduğu için kullanılabilir akarsu sayılmıyor. Tuz yalnızca yerin altında değil, yüzeyde de kendini gösteriyor.

Mağaranın turizm hikâyesi

Mağara bugün yalnızca bir üretim sahası değil; şehrin turizm gündeminin de merkezinde. Çankırı Valiliği koordinasyonunda, Çankırı Belediyesi ve Çankırı Karatekin Üniversitesi’nin de aralarında bulunduğu kurumların ortaklığıyla yürütülen bir sağlık turizmi programı burada uygulanıyor ve ziyaretçilerin bir bölümü şehre bu program nedeniyle geliyor.

Bunu şehrin hikâyesi olarak aktarıyoruz. Ürettiğimiz içecekle bu programın hiçbir ilgisi yok; gazozun sağlıkla ilgili herhangi bir iddiası da yok.

Sloganın arkasındaki şey

“Tozu, Tuzu, Şimdi de Gazozu”, yörede söylenegelen bir sözün son kelimesinin değiştirilmiş hâli. Söz bize ait değil; bu şehirde zaten dolaşıyordu. Biz yalnızca sonuna yeni bir şey eklendiğini söylüyoruz ve bunu, ilk iki kelimenin arkasında milyonlarca yıllık bir jeoloji ve 2023 tarihli bir tescil olduğunu bilerek yapıyoruz.